ბოლო პერიოდში საკმაოდ ხშირად ვრცელდება ინფორმაციები მოზარდების უკანონო ქმედებების შესახებ, მათ შორის საუბარია ყაჩაღობაზე, ბულინგზე, სხეულის დაზიანებაზე, სამასწავლებლოს გატეხვაზე... რასაც ხშირად ტელეფონით იღებენ და შემდეგ ავრცელებენ... ეს ყველაფერი კი ხდება როგორც სკოლების ტერიტორიაზე, ასევე მის გარეთაც. ამ ფონზე სულ უფრო მწვავედ საუბრობენ მოქალაქეები სკოლებში მანდატურების უფლებამოსილების გაფართოებაზე. საკითხის აქტუალობიდან გამომდინარე, etaloni.ge გთავაზობთ განმარტებებს კანონმდებლობიდან, თუ რა უფლებები აქვთ მანდატურებს სკოლებში და რა შედის მათ მოვალეობაში:

თბილისის ერთ-ერთ სკოლაში, მეოთხეკლასელზე სავარაუდო სექსუალურ ძალადობის ფაქტზე გამოძება დაიწყო - რას ამბობენ მოსწავლეების მშობლები

შსს-მ სკოლაში მოსწავლეებზე ძალადობის მომზადების ბრალდებით 14 წლის ორი მოზარდი დააკავა

მანდატურებს ევალებათ ტერიტორიის კონტროლი - სკოლის შიდა პერიმეტრის, დერეფნებისა და მიმდებარე ტერიტორიის მუდმივი მონიტორინგი.

სამართალდარღვევების აღკვეთა: ნებისმიერი სახის ფიზიკური თუ ფსიქოლოგიური ძალადობის, ჩხუბის, ბულინგის, ვანდალიზმისა თუ სხვა კანონსაწინააღმდეგო ქმედების დროული აღმოჩენა და შეჩერება.

კონფლიქტების მედიაცია: მოსწავლეებს შორის დაპირისპირებისას სიტუაციის განმუხტვა და მშვიდობიანი მოგვარების ხელშეწყობა.

ინფორმირება და რეფერირება: სავარაუდო დანაშაულის ან სოციალური ქცევის პრობლემების აღმოჩენისას სკოლის ადმინისტრაციის, მშობლების, საჭიროების შემთხვევაში კი სამართალდამცავი ორგანოებისა და მანდატურის სამსახურის ფსიქოლოგიური ცენტრის დაუყოვნებლივი ინფორმირება.

ელექტრონული აღრიცხვა: გამოვლენილი დარღვევების შესახებ სპეციალური ოქმების შევსება და ელექტრონულ ბაზაში ასახვა.

საგანგებო სიტუაციების მართვა: სტიქიური უბედურებების, ხანძრის ან სხვა კატასტროფების დროს მოსწავლეებისა და პერსონალის ევაკუაციის პროცესის ორგანიზება და დახმარება.

მართალია, კანონი მანდატურს ანიჭებს გარკვეულ ბერკეტებს წესრიგის დასაცავად, თუმცა უწესებს მკაცრ შეზღუდვებსაც, რათა არ დაირღვეს ბავშვის უფლებები:

უფლება - ზედაპირული დათვალიერება: თუ არსებობს საფუძვლიანი ეჭვი, რომ მოსწავლეს სკოლაში აკრძალული ნივთი (მაგ. ცივი იარაღი, ალკოჰოლი, თამბაქო) შეაქვს, მანდატურს აქვს უფლება, უკონტაქტო მეტალოდეტექტორით ჩაატაროს ზედაპირული დათვალიერება.

შეზღუდვა - მანდატურს არ აქვს უფლება, თვითნებურად შეაღოს საკლასო ოთახის კარი გაკვეთილის მსვლელობისას, თუ იქ პედაგოგი იმყოფება და არ არის გადაუდებელი აუცილებლობა (მაგ. საფრთხე სიცოცხლისთვის).

შეზღუდვა - პედაგოგის კონტროლი: მას არ გააჩნია უფლებამოსილება, მასწავლებლის მიმართ აწარმოოს რაიმე სახის ადმინისტრაციული ან დისციპლინური საქმისწარმოება.

სხვათა შორის, წლების წინ ეს შეზღუდვები არ მოქმედებდა: 2010–2012 წლებში მათ ჰქონდათ უფლება, გაეკონტროლებინათ თავად პედაგოგები და სკოლის დირექციაც კი. ასევე შეეძლოთ გაკვეთილზე უეცრად შესვლა, მასწავლებლისთვის შენიშვნის მიცემა ან იმის შემოწმება, აგვიანებდა თუ არა პედაგოგი სამსახურში. სხვათა შორის, მანდატურის მიერ დაწერილი დასკვნის საფუძველზე, განათლების სამინისტროს შეეძლო სკოლის დირექტორი სამსახურიდან გაეთავისუფლებინა. 

მანდატურები სკოლის გარეთაც აკონტროლებდნენ ბავშვებს. თუ სკოლის დასრულების შემდეგ მოსწავლეებს შორიახლოს დაინახავდნენ (მაგალითად, სკვერში ან მაღაზიასთან) და მათ ქცევაში რამე „საეჭვოს“ აღმოაჩენდნენ, ჰქონდათ უფლება, ჩარეულიყვნენ, მშობელი გამოეძახებინათ ან პოლიციისთვის გადაეცათ საქმე, მიუხედავად იმისა, რომ სასწავლო პროცესი დასრულებული იყო.

რა შეიცვალა: 2012 წლის შემდეგ, საერთაშორისო ორგანიზაციების (მაგალითად, UNICEF-ის) რეკომენდაციით, პარლამენტმა და განათლების სამინისტრომ ძირეულად შეცვალეს „ზოგადი განათლების შესახებ საქართველოს კანონი“ და თავად მანდატურის სამსახურის დებულება.

მთავარი საკანონმდებლო ცვლილებები შეეხო შემდეგ საკითხებს:

სადისციპლინო ფუნქციების ჩამორთმევა: კანონიდან ამოიღეს ჩანაწერი, რომელიც მანდატურს უფლებას აძლევდა, მოსწავლისთვის ე.წ. „საგაკვეთილო საჯარიმო ქულები“ დაეწერა ან მისი სკოლიდან გარიცხვა მოეთხოვა. დისციპლინური სახდელების დაკისრება გახდა ექსკლუზიურად სკოლის დისციპლინური კომიტეტის კომპეტენცია.

ვერტიკალური დაქვემდებარების გაუქმება: ძველი კანონით, მანდატური უპირატესი იყო სკოლის დირექტორზე და შეეძლო მისი გაკონტროლება. რეფორმით დადგინდა, რომ მანდატური სკოლაში მოქმედებს სკოლის ადმინისტრაციასთან კოორდინაციით, აღარ აქვს უფლება, ჩაერიოს სასწავლო პროცესის მართვაში ან გააკონტროლოს მასწავლებლები.

ჩხრეკის წესების მკაცრი რეგლამენტაცია: თუ ადრე ჩხრეკა ნებისმიერ დროს, ყოველგვარი წესის გარეშე ხდებოდა, კანონში შევიდა ტერმინი „ზედაპირული დათვალიერება“. აიკრძალა ბავშვის ფიზიკური გაჩხრეკა სხვა პირების გარეშე. სავალდებულო გახდა უკონტაქტო მეტალოდეტექტორის გამოყენება და სკოლის წარმომადგენლის (ან მშობლის) დასწრება.

სამუშაო საათებისა და არეალის შეზღუდვა: კანონით მკაცრად განისაზღვრა, რომ მანდატურის უფლებამოსილება ვრცელდება მხოლოდ სკოლის ტერიტორიაზე და მხოლოდ სასწავლო პროცესის (ან სკოლის მიერ ორგანიზებული ღონისძიებების) მსვლელობისას. სკოლის გარეთ მოსწავლეების თვალთვალი კანონსაწინააღმდეგო გახდა.

მოქმედი კანონმდებლობით, მანდატურების უფლებამოვალეობები სრულად:

საგანმანათლებლო დაწესებულების და მისი მიმდებარე ტერიტორიის კონტროლი;

საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ან/და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე მომხდარი და გამოვლენილი სამართალდარღვევების აღკვეთა და შესაბამისი სამართალდამცავი ორგანოების ინფორმირება;

საგანმანათლებლო დაწესებულების სამეურვეო საბჭოს, პედაგოგიური საბჭოს, დირექციის, მასწავლებლის, რექტორის და აკადემიური პერსონალის თხოვნით, სოციალური ქცევის პრობლემების მქონე მოსწავლეებთან/სტუდენტებთან ურთიერთობა, მათთან ინდივიდუალური გასაუბრება, მათ ქცევაზე დაკვირვება;

მოსწავლეებისათვის/სტუდენტებისათვის სამოქალაქო თავდაცვასთან, საგზაო მოძრაობის უსაფრთხოებასთან, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევებთან და სისხლის სამართლის დანაშაულებთან და მათ შედეგებთან დაკავშირებულ საკითხებზე ინფორმაციის მიწოდება;

მოსწავლეთა/სტუდენტთა მშობლებისა და საგანმანათლებლო დაწესებულების შესაბამისი უფლებამოსილი პირის ინფორმირება სოციალური ქცევის პრობლემების მქონე მოსწავლეთა/სტუდენტთა ქცევის შესახებ;

კატასტროფის (ხანძარი, წყალდიდობა, მიწისძვრა და სხვა) დროს მოსწავლეთა/სტუდენტთა, საგანმანათლებლო დაწესებულებაში მომუშავე და იქ მყოფი სხვა პირების დაცვისა და ევაკუაციისათვის ხელის შეწყობა, აგრეთვე კატასტროფისათვის მზადყოფნის მიზნით განსახორციელებელი ღონისძიებების დაგეგმვაში, მომზადებასა და განხორციელებაში მონაწილეობა;

ჯანსაღი ცხოვრების წესის პოპულარიზაციის, ძალადობის (მათ შორის, ბულინგის) საწინააღმდეგო საგანმანათლებლო კამპანიებისა და სხვა პრევენციული ღონისძიებების დაგეგმვასა და განხორციელებაში მონაწილეობა;

დაპირისპირებულ მოსწავლეებს/სტუდენტებს შორის მედიატორის როლის შესრულება, კონფლიქტური სიტუაციის გამოვლენა და კონფლიქტის მოგვარება;

სოციალური ქცევის პრობლემების მქონე მოსწავლეთა/სტუდენტთა მშობლებთან შეხვედრებში მონაწილეობა;

დამოუკიდებლად ან საგანმანათლებლო დაწესებულების ადმინისტრაციასთან ერთად საგანმანათლებლო დაწესებულების ტერიტორიაზე წესრიგისა და დისციპლინის დაცვა;

საგანმანათლებლო დაწესებულებაში გამოვლენილი დარღვევის შესახებ სამინისტროს მიერ დამტკიცებული ფორმის შესაბამისი საგანმანათლებლო დაწესებულებაში დარღვევის აღრიცხვის ფურცლის შედგენა და საგანმანათლებლო დაწესებულების შესაბამისი უფლებამოსილი პირისა და საგანმანათლებლო დაწესებულების მანდატურის სამსახურის უფროსისთვის წარდგენა;

საგანმანათლებლო დაწესებულებაში გამოვლენილი დარღვევების ელექტრონული საინფორმაციო ბაზის შექმნა;

ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულების ვიდეოთვალთვალის სისტემის ადმინისტრირება;

მოსწავლის განცალკევება ამ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში;

საქართველოს კანონმდებლობით აკრძალული ნივთის, სავარაუდო დისციპლინური გადაცდომის/სამართალდარღვევის ჩადენის იარაღის აღმოჩენის, იმ საგნის აღმოჩენის, რომელსაც სავარაუდო დისციპლინური გადაცდომის/სამართალდარღვევის ჩადენის კვალი ატყვია, სავარაუდო დისციპლინური გადაცდომის/სამართალდარღვევის ჩადენით მოპოვებული ნივთისა და ფასეულობის, აგრეთვე იმ საგნისა და დოკუმენტის აღმოჩენის მიზნით, რომლებიც საჭიროა სავარაუდო დისციპლინური გადაცდომის/სამართალდარღვევის ჩადენის გარემოებათა გასარკვევად, უკონტაქტო ზედაპირული დათვალიერების განხორციელება მეტალოდეტექტორის გამოყენებით