პასქა ფსტით, შოკოლადის მინანქრით, ცუკატით... წინასადღესასწაულოდ ტრადიციული ნუგბარის არაერთი რეცეპტი შეგხვდებათ სოციალურ ქსელებში, სადაც ასევე უხვადაა შეშფოთების გამომხატველი კომენტარები, რომ პასქა პასქას აღარ ჰგავს.

ამიტომ გადავწყვიტეთ, მოგვეძია ინფორმაციები, როგორი იყო პირველი პასქა საქართველოში და რა ინგრედიენტებს უმატებდნენ დიასახლისები?

საქართველოში პასქის ისტორია საკმაოდ საინტერესოა, რადგან ის ისეთი სახით, როგორსაც დღეს ვიცნობთ, შედარებით გვიან დამკვიდრდა; მანამდე კი იყო „ხატისპური“: 

XIX საუკუნემდე საქართველოში პასქის ცხობის ტრადიცია არ არსებობდა. მის ნაცვლად სააღდგომო სუფრაზე „ხატისპურს“ (იგივე ნაზუქს) დებდნენ. ეს იყო ტკბილი, სუნელებით (შაფრანი, მიხაკი, დარიჩინი) გაჯერებული პური, რომელსაც ხშირად შუაში წითელ კვერცხსაც ასვამდნენ.

დღევანდელი ტიპის პასქა საქართველოში დაახლოებით 100-120 წლის წინ გამოჩნდა. პირველი წერილობითი რეცეპტი, რომელიც ფართო საზოგადოებისთვის გახდა ცნობილი, ბარბარე ჯორჯაძის 1874 წლის წიგნში „სრული სამზარეულო“ გვხვდება.

სხვათა შორის მაშინ, არც საფუარი არსებობდა (ახლანდელი სახით) - ცომის გასაფუებლად სვიის ყვავილს იყენებდნენ, რაც ცხობის პროცესს ბევრად უფრო ხანგრძლივსა და შრომატევადს ხდიდა.

საქართველოში, სანამ თანამედროვე ტიპის „პასქა“ დამკვიდრდებოდა, სააღდგომო სადღესასწაულო პურს რეგიონების მიხედვით სხვადასხვა სახელი ერქვა. „ხატისპურის“ გარდა, ყველაზე გავრცელებული სახელწოდებები იყო:

სააღდგომო ნაზუქი: მას აცხობდნენ თონეში, უმატებდნენ ბევრ სუნელს (შაფრანს, მიხაკ-დარიჩინს) და შაქარს. ზოგიერთ კუთხეში მას დღესაც „ტკბილ კვერს“ უწოდებენ.

პასქა (ან პასხა): თავად სიტყვა „პასკა“ ბერძნულიდან მომდინარეობს, თუმცა ძველ ქართულ წყაროებში მას ხშირად „სააღდგომო პურის“ სახელით მოიხსენიებდნენ.

კულიჩი: ეს სახელწოდება საქართველოში რუსული გავლენით შემოვიდა (განსაკუთრებით ქალაქებში) და აღნიშნავდა მაღალ, ცილინდრულ ფორმაში გამომცხვარ ტკბილ პურს, რომელიც ჩვენს ტრადიციულ ნაზუქზე უფრო ფაფუკი იყო.

ქართლ-კახური „ბებია“: ზოგიერთ სოფელში სააღდგომოდ აცხობდნენ დიდ, მრგვალ და მორთულ პურს, რომელსაც სიმბოლურად „ბებიას“ ეძახდნენ.

საინტერესოა, რომ ძველად პასკის მთავარი განმასხვავებელი ნიშანი არა მისი ფორმა, არამედ მასში შერეული სუნელები და სიტკბო იყო, რაც მას ყოველდღიური პურისგან გამოარჩევდა.

აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოს სააღდგომო სამზადისი ერთმანეთისგან როგორც კულინარიული, ისე რიტუალური კუთხით განსხვავდებოდა. 

აღმოსავლეთ საქართველოში (ქართლ-კახეთი, მთიანეთი) - აქცენტი კეთდებოდა პურეულსა და ხორცეულზე. აცხობდნენ თონის ნაზუქებს...

ასევე კახეთში გავრცელებული იყო დიდი, ორნამენტებით მორთული პურები. მთიანეთში (ფშავ-ხევსურეთი) კი აცხობდნენ ქადა-კვერებს, რომლებიც საგანგებოდ იზილებოდა ერბოთი.

აღმოსავლეთში აღდგომა წარმოუდგენელი იყო ბატკნის გარეშე. ბატკნის შეწირვა და მისი ჩაქაფულით ან მწვადით სუფრის გამასპინძლება უმთავრესი ტრადიცია იყო. კახეთში კი საგანგებოდ ამ დღისთვის ხსნიდნენ საუკეთესო ქვევრს, რომელსაც „ზედაშეს“ უწოდებდნენ.

დასავლეთ საქართველოში სააღდგომო სუფრა უფრო მრავალფეროვანი იყო, პასქასთან ერთად გურიაში აცხობდნენ სააღდგომო ღვეზელს (რომელიც დღეს უფრო შობასთან ასოცირდება, თუმცა ძველად აღდგომასაც ამზადებდნენ). სამეგრელოში კი წამყვანი იყო ელარჯი და ხაჭაპური.

დასავლეთში ბატკნის ნაცვლად უპირატესობას გოჭს ან ინდაურს (საცივს) ანიჭებდნენ. იმერეთში სუფრაზე აუცილებლად უნდა ყოფილიყო მოხარშული დედალი ისპანახის ან ეკალას ფხალთან ერთად.

დასავლეთ საქართველოსთვის დამახასიათებელი იყო ხაჭოს პასკის მსგავსი ტკბილი ხაჭოს კერძები, რაც მთის რეგიონებში ნაკლებად გვხვდებოდა.

საერთო ტრადიცია: წითელი პარასკევი

მიუხედავად კუთხური განსხვავებებისა, ორივე მხარეში წითელ პარასკევს იღებებოდა კვერცხები ენდროთი და ხახვის ფურცლებით. ითვლებოდა, რომ ამ დღეს ოჯახში სიმშვიდე და სიჩუმე უნდა ყოფილიყო.